مراقـبــت‌های تغــذیه‌ای بـعــد از جــراحـی استــومی

اسفند ۱۹, ۱۳۹۱ توسط :   موضوع : تازه های پزشکی, تغذيه

در برخی موارد برای درمان بیماری‌های شدید و بهبودناپذیر دستگاه گوارش از جراحی استومی استفاده می‌شود. وقتی روده برداشته می‌شود، بدن نیازمند یک راه جدید برای دفع مدفوع است. بنابراین جراح یک راه خروجی در شکم ایجاد می‌کند تا مواد زائد دفع شود. به این عمل جراحی، استومی و به این راه خروج، استوما می‌گویند.
چون هیچ عضله‌ای دور استوما وجود ندارد، بیمار نمی‌تواند خروج گاز و مواد دفعی را کنترل کند، بنابراین برای جمع‌آوری مواد زاید، یک کیسه ضد بو به نام کیسه استومی
(ostomy pouch)به استوما متصل می‌شود.
انواع مختلف استومی:
ایلئوستومی:
در ایلئوستومی معمولاً تمام کولون و مقعد حذف می‌شود و ایلئوم (قسمت انتهایی روده باریک) به استوما متصل می‌گردد. این روش برای درمان موارد شدید بیماری‌های التهابی روده (IBD) شامل کولیت اولسروز و کرون، پولیپوز کولون (وجود پولیپ‌های متعدد) و سرطان روده به کار می‌رود. عمل ایلئوستومی می‌تواند موقت یا دائم باشد.
مدفوع معمولاً مایع است و در روز حدود
۸۰۰ – ۴۰۰ سی‌سی از انتهای ایلئوم به بیرون از بدن دفع می‌شود؛ ولی اگر ایلئوستومی به علت بیماری کرون باشد، این مقدار به ۱۰۰۰-۸۰۰
سی سی در روز می‌رسد، زیرا قسمتی از روده باریک عملکرد خود را از دست داده است.
عوارض ایلئوستومی، شامل کاهش جذب چربی و ویتامین ۱۲ B، افزایش دفع سدیم و پتاسیم می‌باشد.
ایلئوستومی معلولیت نیست؛ زیرا با مراقبت خوب هیچگونه مشکلی به وجود نخواهد آمد.
کولوستومی:
این روش در سرطان کولورکتال، بیماری‌های التهابی روده (IBD)، انسداد ناشی از دیورتیکولیت، عدم وجود مقعد و بیماری هیرشپرونگ به کار می‌رود.
در این روش رکتوم یا قطعه‌ای از کولون حذف و باقیمانده کولون به استوما متصل می‌شود که معمولاً دفع مدفوع به صورت نیمه جامد است.
بیشتر از ۹۰ درصد کولوستومی‌ها موفقیت‌آمیز است. بعد از عمل درد زیاد است که با دارو کنترل می‌شود.
توصیه‌های کلی:
برای اینکه فرد بتواند پس از عمل جراحی زندگی طبیعی خود را از سر بگیرد، توصیه‌های کلی را باید رعایت کند:
برنامه غذایی مرتب: بهتر است روزانه سه وعده یا بیشتر غذا خورده شود، زیرا در این شرایط استومی به خوبی عمل می‌کند و گاز کمتری تولید می‌شود.
خوب جویدن غذاها: در صورت وجود ایلئوستومی، باید در مصرف غذاهایی که پرفیبرند یا به سختی هضم می‌شوند، احتیاط شود. جویدن خوب می‌تواند از انسداد استوما جلوگیری کند.
امتحان کردن غذاها به صورت تک‌تک: باید امتحان شود که کدام غذاها باعث مشکلاتی مثل نفخ، یبوست، مدفوع شل یا بوی بد می‌شود. اگر غذایی مشکلی ایجاد کرد، بهتر است چند هفته حذف و بعد دوباره اضافه شود.
جلوگیری از افزایش وزن: وزن اضافه برای استومی خوب نیست و می‌تواند سلامتی را مختل کند.
نوشیدن مایعات زیاد: دفع مایعات از استوما بیشتر از حالت معمول است. بیماران ایلئوستومی و نیز بیماران کولوستومی که قسمت زیادی از روده بزرگ خود را از دست داده‌اند، مایعات بیشتری از دست می‌دهند، زیرا بازجذب عمده مایعات در کولون صورت می‌گیرد.به یاد داشته باشید که افراد واکنش یکسانی به یک غذا نشان نمی‌دهند.
علاوه بر نکات بالا که همه افراد باید رعایت کنند، برخی بیماران با مشکلات دیگری مانند انسداد استوما، نفخ، اسهال و یبوست روبرو می‌شوند؛ بنابراین ضروری است که همه بیماران با مواد غذایی ایجاد‌کننده این حالات و نیز چگونگی مقابله با آنها آشنا شوند.
انسداد
- اگر بیمار ایلئوستومی شده باشد، مسدود شدن استوما نگران‌کننده است. بیماران در مورد بعضی مواد غذایی باید دقت کنند، زیرا آنها به طور کامل هضم نمی‌شوند و می‌توانند سبب انسداد شوند.
- این مواد لازم نیست حذف شوند، فقط باید مقدار کمی از آنها خورده و خوب جویده شود:
پرتقال، گریپ فروت، کرفس، آناناس، فلفل سبز، خیار، زیتون، آجیل، سوسیس، کالباس، قارچ، ترشیجات، مارچوبه،‌ نخودفرنگی، نارگیل، ذرت و ذرت بوداده، میوه‌های خشک و اسفناج.
بوی نامطبوع:
برای جلوگیری ازخروج بوی نامطبوع از استوما، می‌توان خوشبوکننده‌های تجاری در کیسه استومی قرار داد، ولی برخی از آنها ممکن است سبب یبوست شوند.
مواد غذایی زیر به عنوان مولد بو شناخته شده‌اند:
تربچه، گل کلم، کلم، شلغم، لوبیا، پیاز، سیر، مارچوبه، تخم مرغ، لبو، ماهی، خیار، فلفل سبز، کافئین، الکل
- اگر بیمار بعد از مصرف این مواد دچار مشکل شد، باید به صورت کامل اما موقت از رژیم حذف و سپس مقدار کمی از آنها مجددا بعد از چند هفته امتحان شوند.
- دوغ، ماست و جعفری سبب کاهش بو می‌شوند. می‌توان یکی از آنها را در وعده غذایی روزانه جای داد.
- برخی ویتامین‌ها و داروها، مثل آنتی‌بیوتیک‌ها سبب ایجاد بو می‌شوند (در صورت وجود استومی، پزشک خود را در جریان بگذارید).
نفخ:
هر فردی به علت فیزیولوژی دستگاه گوارش، گاز تولید می‌کند که مقدار طبیعی آن مشخص است؛ اما اگر بیمار مشکل گاز اضافه دارد، می‌تواند آن را با رژیم خود کنترل کند. عواملی مانند زمان خوردن، چگونگی خوردن و نوع غذا بر تولید گاز موثرند.
برای رفع این مشکل رعایت نکات زیر موثر است:
- برنامه غذایی باید مرتب باشد؛ زیرا حذف یک وعده‌ غذایی سبب نفخ بیشتر می‌شود.
- بیمار باید آرام باشد و با دهان پر حرف نزند.
- از آدامس جویدن و هورت کشیدن خودداری شود.
- نان تست، بیسکویت ترد، نان سوخاری و ماست جلوی نفخ را می‌گیرد.
اگر بیمار از نفخ زیاد رنج می‌برد، می‌تواند موارد زیر را نیز محدود یا فقط یک مورد از آنها را در هر وعده غذایی مصرف کند. این غذاها نباید برای همیشه از رژیم حذف شوند، مگر آنکه بیمار مطمئن شود واقعا برایش حس ناخوشایندی ایجاد می‌کند:
نوشابه گازدار، مارچوبه، ماهی، گوشت، بروکلی، شیر، غذاهای ادویه‌دار، کلم بروکسل، مغزها، چای بابونه، کلم، پیاز، تربچه، گل کلم، انواع قندها، قارچ، خیار، خربزه، ذرت، لوبیا و طالبی.
یبوست:
در صورت داشتن کولوستومی، مقادیر مشخصی از فیبر غذایی برای حجم دادن به مدفوع و عبور راحت آن لازم است.
یبوست ملایم از راه‌های زیر برطرف می‌شود:
- افزایش مصرف مایعات (آب، چای کمرنگ، آبمیوه)
- مصرف غذاهای پرفیبر مثل میوه‌های تازه، سبزی‌های خام و پخته، غلات کامل
- در برخی افراد، قهوه، شکلات، آب لیمو، آب آلو و شیرین بیان (licorice) باعث بهبود یبوست می‌شود.
- ورزش
اسهال:
قوام مدفوع بسته به محل استوما متفاوت است. به طور طبیعی وقتی که استوما در منطقه بالای دستگاه گوارش باشد، مدفوع شل‌تر است.
مدفوع شل می‌تواند ناشی از: اختلالات عاطفی، مسافرت، مصرف آب تصفیه‌نشده و برخی بیماری‌ها باشد.
هر غذایی که قبل از استومی مدفوع شما را شل می‌کرد، در موقعیت استومی هم، چنین حالتی را ایجاد می‌کند. اگر به غذایی مشکوک هستید، آن را چند هفته مصرف نکنید و بعد با مقدار کم شروع کنید تا مطمئن شوید آن غذا واقعاً شما را آزرده می‌کند.
در برخی مواقع مدفوع شل ناشی از مصرف غذاهای معینی است؛ مانند:
سبزی‌های برگدار، شیرین‌بیان، مصرف غذای زیاد، بروکلی، آب آلو، مصرف غذای پرادویه، نوشیدنی‌های کافئینه، آب سیب، آب انگور، نوشیدنی‌های داغ، شکلات.
غذاهای زیر به کاهش اسهال کمک می‌کنند:
پوره سیب‌زمینی، موز، ماکارونی، کته، پنیر، چای کمرنگ، پوره سیب، کره بادام زمینی، شیر و نان.
وقتی آب زیادی از استومی از دست می‌رود، باید مایعات کافی مثل چای و آب گوشت دریافت شود. اگر اسهال بیشتر از ۲۴ ساعت ادامه پیدا کند، باید به پزشک مراجعه شود.
برخی مواد غذایی سبب تغییر ظاهری مدفوع می‌شوند:
اسفناج و کلم‌بروکلی سبب تیره یا سیاه شدن مدفوع و فلفل قرمز و چغندر موجب قرمز شدن مدفوع می‌شوند و چون در بعضی مواقع به دلیل حذف بخشی از انتهای روده، صفرا بازجذب نمی‌شود، مدفوع، زرد یا سبز می‌‌شود؛ به خصوص در مواقع اسهال.
راهنمایی‌های رژیم غذایی برای کولوستومی و ایلئوستومی
-۱ وعده‌های غذایی در زمان‌های معین و به صورت منظم صرف شوند. سه تا چهار وعده در روز موجب منظم‌تر شدن الگوی دفع می‌گردد.
-۲تمام مواد غذایی به خوبی جویده شوند؛ زیرا خوب جویدن به هضم غذا کمک می‌کند و احتمال مسدود شدن استوما را کاهش می‌دهد.
-۳مایعات کافی مصرف شود (۸ تا ۱۰ لیوان در روز)؛ به منظور جلو‌گیری از یبوست و دهیدراتاسیون، افزایش مصرف مایعات توصیه می‌شود.
۴-  از اضافه وزن و چاقی اجتناب گردد. وزن زیاد ممکن است بر عملکرد استوما اثر گذارد.
-۵غذاهایی که ممکن است باعث افزایش تولید گاز یا شل شدن مدفوع شوند و یا به خوبی هضم نشوند، بهتر است محدود گردند.
کولوستومی: غذاهایی که قبل از انجام عمل جراحی برای بیمار مشکل ساز بوده‌اند، بعد از عمل نیز می‌توانند مشکل‌ساز باشند.
ایلئوستومی: به منظور کاهش احتمال انسداد استوما و کاهش گاز تولیدشده و حجم محتویات خروجی از استوما، در چهار تا شش هفته اول بعد از جراحی بهتر است غذاهایی که قبل از عمل مشکل‌ساز بوده‌اند، محدود شوند.
-۶ بهتر است وعده غذایی شام مختصر باشد. مختصر بودن شام احتمال خروج شبانه محتویات از استوما را کاهش می‌دهد.
۷- به منظور تعیین غذاهایی که باعث ناراحتی می‌شوند، غذاهای جدید در فواصل معینی به رژیم غذایی اضافه گردند. این روش برای تعیین تحمل غذایی مفید است.
توصیه‌های تغذیه‌ای:
قبل از عمل استومی:
- مواظب مصرف شیر و لبنیات توسط بیماران باشید، زیرا برخی از بیماران عدم تحمل دارند. همچنین، مصرف آجیل، غلات، حبوبات و سبزیجات برگی بهتر است با احتیاط صورت گیرد، زیرا محتوای پر باقیمانده آنها سبب تحریک روده می‌شود.
بعد  از عمل استومی:
- رژیم با مایعات شروع می‌شود. آبمیوه باید رقیق باشد تا از اسهال اسموتیک جلوگیری شود. در مرحله بعد، به رژیم مایع کامل تبدیل می‌شود و سپس به رژیم نرم می‌رسد. در این مرحله غذاها باید خوب پخته و در فواصل منظم (۶ ‑ ۴ وعده) مصرف شوند.
- محدودیت فیبر در مراحل اولیه و افزایش آن به تحمل بیمار بستگی دارد (حداقل برای دو هفته رژیم کم‌فیبر مصرف شود).
- بیمار می‌تواند دو تا سه هفته بعد از عمل به رژیم پر پروتئین و پرکربوهیدرات و شش تا هشت هفته بعد از جراحی به رژیم متعادل و معمولی برسد و از غذاهای حاوی فیبر محلول (جو، پوره سیب و موز) که سبب کاهش دفع می‌شوند استفاده کند؛ اما فیبر نامحلول باید کمتر مصرف شود.
- آنچه شش تا هشت هفته پس از جراحی توصیه نمی‌شود:
- سبزیجاتی مانند کلم، هویج خام، کرفس، پوست خیار، ذرت، پوست فلفل سبز، کاهو، قارچ، زیتون، نخودسبز، اسفناج
- میوه‌های خشک، پوست و دانه میوه‌ها، آناناس و نارگیل
- گوشت‌های سفت
توصیه‌ها
- در مواقعی که هوا گرم است، مصرف مایعات کافی توصیه می‌شود.
- بعد از عمل، اسفناج و جعفری به عنوان خوشبوکننده‌های طبیعی روده به کار ‌روند، ولی باید مواظب اگزالات زیاد آنها بود.
- وقتی که قست عمده ایلئوم حذف می‌شود، کاهش ویتامین ۱۲ B، ویتامین‌های محلول در چربی و نمک‌های صفراوی رخ می‌دهد. بنابراین توصیه می‌شود از مکمل ویتامین‌های محلول در چربی و تزریق ویتامین ۱۲ B استفاده گردد.
- اگر استئاتوره (اسهال چرب) وجود دارد، مصرف MCT  و رژیم کم‌چرب توصیه می‌شود.
- اگر دفع روزانه بیشتر از ۱ لیتر (۴ لیوان) است، از محلول خوراکی الکترولیت‌ها استفاده شود.
- مصرف پروتئین کافی با منبع کم‌چرب؛ مثل سفیده تخم‌مرغ و گوشت لخم
- مصرف منابع ویتامین۱۲ B؛ مثل جگر، ماهی و تخم‌مرغ
- مصرف فولات‌، کلسیم، منیزیم، آهن، سدیم، پتاسیم و ویتامینC
- انرژی مورد نیاز بیماران معمولا افزایش نمی‌یابد؛ با این حال اگر محتویات خروجی استوما بیشتر از ۱ لیتر در روز باشد، ممکن است آب و نمک دریافتی معمولی ناکافی باشد.
- در هنگام اسهال این افراد به سرعت مقادیر زیادی آب، مواد معدنی وویتامین از دست داده و دهیدراته می‌شوند.
- دو ماده معدنی سدیم و پتاسیم همراه با مایعات روزانه از ایلئوستومی خارج می‌شوند که می‌توانند با غذاهای پرسدیم و پرپتاسیم جایگزین شوند.
- در هنگام کولوستومی، رژیم غذایی باید تامین‌کننده مقادیر کافی نمک و نیز دریافت ۲‑۱ لیتر مایعات بین وعده‌ها باشد.
- اگر بعد از کولوستومی، سنگ‌های اگزالات کلسیم ایجاد شد، رژیم باید حاوی دریافت مایعات زیاد و محدودیت دریافت اگزالات (اسفناج، ریواس، قهوه، چای و شکلات) باشد.
نازلی سیدخوئی دانشجوی کارشناسی ارشد علوم بهداشتی در تغذیه
zendegionline.ir

  
  • آسان طب



همکاران ما از نظرات و پیشنهادات شما استقبال می نمایند

نظر يا مطلب خود درباره اين مقاله را بفرماييد
اگر مي خواهيد تصويري در كنار نظر شما نشان داده شود اينجا را امتحان كنيد . gravatar